06.03.2026 11:29:00
Mezopotamya’da Lagaş ile Umma arasında yaşanan ve insanlık tarihinin bilinen ilk savaşı olarak kabul edilen çatışma, ünlü “Akbabalar Steli” adlı anıtta ayrıntılı biçimde tasvir ediliyor. Irak’ın güneyindeki Tello (Girsu)’da bulunan bu eser parçaları günümüzde Louvre Müzesi’nde sergileniyor.
İran ile ABD ve İsrail arasında yaşanan asimetrik savaş, insanlık tarihindeki ilk savaşın nerede ve nasıl gerçekleştiği sorusunu yeniden gündeme taşıyor. Yazılı kaynakların bu konuda günümüze hangi bilgileri ulaştırdığı da merak konusu oluyor. Bu soruları, konuyu yakından takip eden ve sahada incelemelerde bulunan Kültürel ve Doğal Mirası İzleme Platformu Başkanı arkeolog Nezih Başgelen’e yönelttik.
Başgelen, insanlık tarihinin bilinen en eski savaşı olarak kabul edilen Lagaş ile Umma kentleri arasındaki çatışmayı ve bu savaşı anlatan ünlü “Akbabalar Steli”ni anlattı. Söz konusu savaş ve ardından dikilen anıt, günümüze ulaşan belgeler, kabartmalar ve diğer arkeolojik verilerle birlikte hem siyasal tarih hem de sanat tarihi açısından önemli kaynaklardan biri olarak değerlendiriliyor.
LAGAŞ İLE UMMA…
Yazılı kaynaklarda yer alan en eski savaşlardan birinin, Mezopotamya’daki Sümer şehir devletleri Lagaş ile Umma arasında gerçekleştiği biliniyor. MÖ 2525 dolaylarında sınır anlaşmazlıkları nedeniyle başlayan bu çatışma, “Akbabalar Steli” olarak bilinen anıtta ayrıntılı biçimde tasvir ediliyor. Tarihteki en eski savaş anıtlarından biri kabul edilen bu stel, Lagaş Kralı Eannatum’un Umma Kralı Ush karşısında kazandığı zaferi simgelemek amacıyla dikildi. Erken Hanedanlık III dönemine (MÖ 2600–2350) tarihlenen eserde, Lagaş’ın komşusu Umma’ya karşı kazandığı zaferi anlatan savaş sahneleri ve dini kabartmalar yer alıyor. Stel, üzerindeki akbaba tasvirlerinden dolayı bu isimle anılıyor. Başlangıçta tek parça halinde olan anıtın günümüze yalnızca yedi parçası ulaşabildi. 1880’li yıllarda Irak’ın güneyindeki Tello’da (antik Girsu) bulunan bu parçalar bugün Paris’teki Louvre Müzesi’nde sergileniyor. Başgelen, “Akbabalar Steli, Lagaş Kralı Eannatum’un anlatımıyla Umma ile Lagaş arasında 150 yılı aşkın süren sınır ve su anlaşmazlıklarını ve savaşları aktarıyor. Üzerindeki yazılar ve betimlemeler nedeniyle uluslararası hukuk tarihi açısından da günümüze ulaşan en eski belgelerden biri kabul ediliyor. Tarih, sanat, din ve siyaset gibi farklı disiplinler için benzersiz veriler barındıran önemli bir kraliyet yazıtı” değerlendirmesinde bulunuyor.
EN ESKİ ÇATIŞMA
Arkeolojik veriler ışığında bilinen en eski toplu şiddet olaylarından birinin Sudan’daki Jebel Sahaba katliamı olduğunu belirten Başgelen, “MÖ 13 bin ila 14 bin yıllarına tarihlenen ve Sudan’da Nil Nehri kıyısında keşfedilen 61 iskeletin büyük bölümünde ok ve mızrak yaraları tespit edildi. Bu bulgular, insanlık tarihindeki en eski organize şiddet örneklerinden biri olarak değerlendiriliyor” dedi.
KABARTMALARIN EN İYİ ÖRNEKLERİNDEN
Irak’taki Tello kenti yakınlarında bulunan antik Sümer yerleşimi Girsu’da ortaya çıkarılan Akbabalar Steli, Sümer kabartma sanatının en dikkat çekici örnekleri arasında gösteriliyor. Stel üzerinde, Lagaş’ın komşusu Umma’ya karşı yürüttüğü savaş ve elde ettiği zafer sahneleri betimleniyor. Yenilen düşmanların bedenleriyle beslenen akbaba kabartmaları nedeniyle “Akbabalar Steli” adı verilen eserin ön yüzünde Kral Eannatum ordusunun başında tasvir edilirken, arka yüzünde tanrı Ningirsu bir elinde gürz, diğerinde ağ ile gösteriliyor. Bu tasvir, tanrının yardımıyla düşmanların ağ içine alınarak yenilgiye uğratıldığını simgeliyor. Lagaş ise Kral Eannatum döneminde tüm Sümer üzerinde hakimiyet kuran ve Mezopotamya tarihinde önemli rol oynayan şehir devletlerinden biri olarak biliniyor.
